Tarło Zygmunt Aleksander h. Topór (ok. 1594–1654), kasztelan przemyski.
Był synem kaszt. sądeckiego Zygmunta Scypiona (zob.) oraz Barbary, córki kaszt. sandomierskiego Stanisława Sobka (zob.) i Magdaleny z Jordanów. Miał starszego brata Andrzeja (zm. 17 X 1642), kanonika krakowskiego (od r. 1613), dziekana opatowskiego (od r. 1614), prepozyta tarnowskiego (od r. 1619), oficjała tarnowskiego (od r. 1621), oraz siostry: Teofilę (zm. 28 XI 1635), zamężną od grudnia 1612 za Januszem Ostrogskim (zob.), Jadwigę (zm. 17 VII 1656), od r. 1615 klaryskę w Krakowie, pełniącą tam w l. 1648–51 funkcję ksieni, i Magdalenę (zm. 21 II 1621), która wstąpiła do klasztoru karmelitanek bosych p. wezw. św. Marcina w Krakowie i zmarła przed obłóczynami.
Najpóźniej od r. 1607 kształcił się T. w Krakowie w Szkołach Nowodworskich. Z bratem wydał panegiryk z okazji objęcia biskupstwa krakowskiego przez Piotra Tylickiego Augustissimi […] ingressus […] Petri Tylicki gratulatio (Cracoviae 1607). Pod opieką proboszcza melsztyńskiego Walentego Borowskiego bracia wyjechali w podróż zagraniczną i 9 XI 1609 wpisali się do metryki uniw. w Ingolstadt. T. zadeklarował chęć nauki na poziomie klasy syntaksy, zapewne więc nie był jeszcze przygotowany do studiów uniwersyteckich. Bracia byli też we Francji i Włoszech. Po powrocie do Rzpltej rozpoczął T. służbę wojskową i w r. 1617 wziął udział w kampanii przeciw wojskom turecko-tatarskim, zakończonej 23 IX t.r. traktatem pokojowym pod Buszą. W dn. 9–10 VIII 1618 uczestniczył w obradach sejmiku woj. krakowskiego w Proszowicach. Przyjęty 5 VII 1619 na dwór Zygmunta III Wazy, był jako królewski dworzanin pokojowy (cubicularius) wzmiankowany do r. 1647; w rzeczywistości na dworze przebywał rzadko. Z własnym pocztem towarzyszył królewiczowi Władysławowi Wazie w wyprawie chocimskiej we wrześniu i październiku 1621. W wojnie ze Szwedami w l. 1626–9 uczestniczył w walkach w Prusach Królewskich, choć zapewne krótko, być może z chorągwią zaciągniętą za własne pieniądze. Po dokonanym w listopadzie 1628, po śmierci matki, podziale majątkowym z rodzeństwem, przebywał głównie w swych dobrach małopolskich. Na sejm konwokacyjny 1632 r. posłował z woj. krakowskiego, a na elekcji t.r. poparł wybór królewicza Władysława. U boku nowego króla uczestniczył w l. 1633–4 w kampanii przeciw Moskwie, a za udział w niej otrzymał 10 VIII 1634 od władcy donację dóbr Nowoszany z przyległościami w stanie berezańskim w woj. smoleńskim. W r. 1646 wystawił podobno stukonną chorągiew jazdy na planowaną kampanię przeciw Turcji.
Na sejmie 1647 r. reprezentował T. ponownie woj. krakowskie i został wyznaczony do komisji do uregulowania kwestii spornych na pograniczu węgierskim. Wziął udział w przedkonwokacyjnym sejmiku woj. krakowskiego 25 VI 1648 i podpisał akt konfederacji wojewódzkiej. Był blisko związany w tym czasie z Lubomirskimi, woj. krakowskim Stanisławem i star. krakowskim Jerzym (m.in. wyznaczył ich na opiekunów swych dóbr i dzieci). Po pierwszych starciach z Kozakami Bohdana Chmielnickiego zaciągnął na swój koszt dwie chorągwie jazdy, które wzięły udział w bitwach pod Piławcami i Zborowem; sam zapewne w walkach nie uczestniczył. Szlachta krakowska, zgromadzona 11 X 1649 na sejmiku przedsejmowym w Proszowicach, podziękowała mu za ofiarność oraz poleciła, aby na sejmie posłowie krakowscy upomnieli się o nagrodę dla niego i zwrot poniesionych przez niego kosztów zaciągu wojska. Podczas sejmiku wyznaczony został do spisania kontraktu ze Stanisławem Chrząstowskim, dzierżawcą czopowego. Mimo słabego zdrowia wziął udział w dn. 28 VI – 10 VII 1651 w bitwie z siłami tatarsko-kozackimi pod Beresteczkiem. Dn. 10 VIII 1652 otrzymał nominację na kaszt. przemyską.
Już za życia rodziców posiadał T. własny majątek w ziemi przemyskiej, zapewne przekazany mu przez ojca, a obejmujący części we wsiach Żupanie i Majtków. W lutym 1627 ojciec darował mu pozostałe swoje dobra w ziemi przemyskiej, klucz podhorodecko-ilnicki, obejmujący części lub całe wsie: Podhorodce z zamkiem, Urycz, Jemielnica, Sopot, Ilnik, Radycz, Łosieniec, Mielniczne, Komarniki i kolejną część Majtkowa. W l.n., wzorem dziada i ojca, kontynuował T. wykupywanie części w wymienionych wsiach. W wyniku dokonanego 13 XI 1628 w Zakliczynie podziału z bratem i siostrą majątku po matce, otrzymał połowę m. Zakliczyn i zamku w Melsztynie oraz wsie: Charzewice, Zawada, Niedźwiedza, Gwoździec i Wielenia (pow. czchowski woj. krakowskie). Jednocześnie przyjął na siebie trzecią część (17 tys. złp.) długów matki. Razem z bratem odziedziczył w r. 1635 majątek (dobra ziemskie i sumy pieniężne) po zmarłej bezpotomnie siostrze Teofili. Na mocy podziału z bratem otrzymał w styczniu r.n. wsie: Dębno z zamkiem, Wola Dębińska, Perła, Styrkowiec, Dziekanów, Domasławice i Faliszowice (pow. czchowski) oraz część w Biadolinach. Przejął również część długów siostry (33 tys. złp.), a razem z bratem procesował się z Ostrogskimi-Zasławskimi o sumy po niej. W r. 1639 bracia ustąpili Władysławowi Dominikowi Ostrogskiemu-Zasławskiemu, koniuszemu kor., prawa do zapisu 120 tys. złp. na dobrach Łęka z przyległościami. W l. 1640–52 wszedł T. w posiadanie wsi Lutcza i Domaradz (Zakobyle, pow. pilzneński woj. sandomierskie). Po zmarłym bracie odziedziczył w r. 1642 wsie: Biskupice, Złota, Kończyska, Bieśnik, Słona w pow. czchowskim oraz Ropa, Blechnarka, Wysowa, Olszyny i Ołpiny w pow. bieckim. Od Aleksandra Koniecpolskiego nabył w r. 1648 dwór w Krakowie przy cmentarzu Wszystkich Świętych.
T. ufundował murowany klasztor i kościół Reformatów w Zakliczynie, na którego budowę w l. 1646–54 wydał ok. 14 tys. złp. We wsi Złota wzniósł drewniany kościół, a w Domasławicach – kaplicę. Na dokończenie klasztoru i kościoła Reformatów w Podgórzu koło Torunia ofiarował 1 tys. złp. T. spisał testament 9 X 1653 w Biskupicach. Zmarł 22 I 1654, został pochowany 20 IV w kaplicy kościoła Reformatów w Zakliczynie; żona ufundowała mu tam okazały pomnik nagrobny z białego i czarnego marmuru.
Od r. 1636 był T. żonaty z Elżbietą (zm. 1667, pochowana 16 IV t.r. w Zakliczynie), córką star. lipieńskiego Jana Kostki i Barbary z Rozdrażewskich. Nowożeńcom poświęcili epitalamia Karol Kalnicki „Applausus festivitatis epithalamiae…” (Cracoviae 1636) i Wawrzyniec Wierowski „Caelatura Phoebi…” (Cracoviae 1636). Dn. 18 XI 1636 oprawił T. żonie 80 tys. złp. posagu i tyleż wiana na swoich dobrach dziedzicznych: zamku w Melsztynie z przyległościami i zamku w Dębnie z wsiami, a gdy jej posag powiększyły sumy otrzymane w spadku, oprawił jej w marcu 1648 po 130 tys. złp. posagu i wiana. W małżeństwie tym miał synów: Stanisława (zm. młodo), Adama Piotra (zm. w lub przed 1710, zob.), Mikołaja Jana (zm. 1683), rtm. królewskiego, i Zygmunta (zm. 1674) oraz córkę Mariannę (zm. w lub po 1693), która w r. 1668 poślubiła Mikołaja Lanckorońskiego, star. nowokorczyńskiego. Kasper Niesiecki podał wątpliwą informację, że T. miał też córkę Agnieszkę, benedyktynkę w Tarnowie. Już po śmierci T-y wdowa i synowie nabyli dobra: Podbrzeże i Wróblowice w pow. czchowskim, Łosie w pow. bieckim oraz dwór w Krakowie.
Marmurowy nagrobek w kościele Franciszkanów w Zakliczynie, fot. w: Kartki z dziejów klasztoru i kościoła franciszkanów w Zakliczynie nad Dunajcem, Oprac. E. H. Brzuszek, Kr.–Zakliczyn 2009 s. IX; – Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Dworzaczek; Elektorowie; Estreicher, XXXI; Niesiecki, IX; Słown. geogr. (Podgórze); Urzędnicy, III/1; – Borkowska M., Zakonnice pominięte w tablicach genealogicznych Dworzaczka, „Nasza Przeszłość” t. 97: 2002 s. 295; Chachaj M., Jeszcze o wykształceniu Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 9–11; tenże, Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. ciż, Janowiec 2006 I 59–61; Cilli A., Historia buntów możnowładczych w Polsce w latach 1606–1608. Historia Moskwy, Oprac. J. Byliński, W. Kaczorowski, Opole 2012; Dzięgielewski J., Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Władysława IV, W. 1992; Kaczorowski W., Sejmy konwokacyjny i elekcyjny w okresie bezkrólewia 1632 r., Opole 1986; Kartki z dziejów klasztoru i kościoła franciszkanów w Zakliczynie nad Dunajcem, Oprac. E. H. Brzuszek, Kr.–Zakliczyn 2009 s. 18–40, 144–83; Nagielski M., Komput wojsk Rzeczypospolitej na projektowaną kampanię przeciwko Turcji w 1646 r., „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” t. 37: 1995 s. 321; Pasiecznik J., Kościół i klasztor Franciszkanów w Zakliczynie nad Dunajcem, Kr. 1992; Pielas J., Sprawy rodzinne i majątkowe Teofili z Tarłów Ostrogskiej (zm. 1635), w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 75–115; Przyboś K., Walaszek A., Reprezentacja sejmowa województwa krakowskiego w XVII wieku, „Studia Hist.” t. 20: 1977 s. 399; Smoleński M., Melsztyn, Kr. 1888 s. 65–70; Sondoz M., Melsztyn i jego okolice, Lw. 1911 s. 57–8; Szołdrski W., Kościół i łaskawy obraz Najświętszej Panny w Domosławicach, Włocławek 1926 s. 7; – Akta sejmikowe woj. krak., I–II; Łącki K., Kolumny sławy nieumierającej nad grobem […] Pana Zygmunta Alexandra z Szczekarzowic Tarła, kasztelana przemyślkiego…, Kr. 1654; Metryka Lit.; Michałowski J., Księga pamiętnicza, Kr. 1864; Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1629, Red. S. Inglot, Wr. 1956; Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „ogniem i mieczem” (1648–1651), Oprac. M. Nagielski, W. 1999; Rychłowski F., Topory ciasne bramy niebieskie szeroko wycinające…, Kr. 1654; Sobieski J., Pamiętnik wojny chocimskiej, Wyd. S. Syrokomla, Pet. 1854 s. 17; Vol. Const., II vol. 2; Vol. leg., IV 105; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., I, Rachunki Królewskie, nr 301 k. 132–2v; AP w L.: Księgi grodzkie lub. Zapisy, t. 77 s. 511–12, t. 80 s. 519–19v, t. 81 s. 32–4v; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Księgi grodzkie bieckie, t. 43 s. 1876–7, t. 48 s. 1273–4, 1985–6, t. 49 s. 377, 1122–5, t. 50 s. 1145–6, 1320–1, 1619–20, t. 51 s. 24–5, 207–9, t. 52 s. 173, 439–67, 579–82, 815–16, t. 53 s. 443–5, 457–60, 634, t. 54 s. 1161–2, t. 60 s. 652–61, 912–25, t. 61 s. 47 i n., t. 64 s. 138–40, t. 68 s. 1264–9, t. 174 s. 556–6v, 699–700, 740, 901–4, t. 178 s. 698–705, 881–2, 1196–7, t. 180 s. 1310–12, t. 182 s. 1467–9, t. 183 s. 533 i n., t. 186 s. 2979–80, Księgi grodzkie krak., t. 237 s. 882–7, t. 238 s. 62–3, 189–92, t. 247 s. 1602–3, 1614–26, t. 250 s. 477–8, 651–4, t. 265 s. 1530–1, t. 266 s. 40–5, 1485–6, t. 267 s. 431–5, 992–6, 1485–6, t. 271 s. 1129–34, t. 275 s. 978–9, t. 276 s. 2664–7, 2720–3, t. 277 s. 510–11, t. 280 s. 1287–94, t. 283 s. 483–5, t. 285 s. 989–90, t. 288 s. 2205–17, t. 289 s. 559–64, t. 293 s. 815–18, t. 295 s. 12–14, 404–9, Księgi grodzkie sądeckie, t. 45 s. 2241–2, t. 46 s. 430–1, t. 47 s. 287–8, 919–24, 1234–6, 1500–2, t. 49 s. 2009–11, t. 50 s. 1465–7, 2435–42, t. 51 s. 730–2, 804–8, t. 52 s. 559–61, 1027–8, t. 54 s. 835–6, 1080–4, t. 55 s. 1241–2, 1844–5, t. 56 s. 820–4, 1012–18, t. 57 s. 192–1, 1569–75, t. 58 s. 1383–6, t. 118 s. 108–11, t. 119 s. 450–3, t. 120 s. 424–5, 511–12, 566–7, 1415, 1518–20, t. 121 s. 841, t. 122 s. 1018 i n., t. 123 s. 84 i n., t. 124 s. 455 i n., t. 126 s. 189 i n., t. 127 s. 302, 460, t. 128 s. 123 i n., t. 131 s. 137–8, 1256, t. 132 s. 418 i n., Księgi ziemskie bieckie, t. 32 s. 349, t. 33 s. 38–41, Księgi ziemskie krak., t. 128 s. 551–4, Księgi ziemskie pilzneńskie, t. 30 s. 77–80, t. 32 s. 1–5, t. 35 s. 71–5; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 12 (księgi ziemskie przeworskie) op. 1 spr. 14 s. 183–93, F. 13 (księgi grodzkie przemyskie) op. 1 spr. 9 s. 71–2, spr. 84 s. 496–8, spr. 85 s. 664–71, 1454–63, 2527–33, spr. 90 s. 1381–5, spr. 107 s. 354–65, 1038, 1143–7, 1296–8, 1301–4, spr. 108 s. 1518–22, 1533–7, spr. 109 s. 252–5, 778–80, spr. 110 s. 10–18, 479–83, 547–9, 1010–13, 1054–7, spr. 111 s. 653–7, spr 344 s. 266 i n., spr. 345 s. 100–1, 203–4, 285–6, 773–4, 1269–70, spr. 346 s. 1637, 1684, 1714–15, 2033–5, 2349, 50, 2505–6, spr. 347 s. 91 i n., spr. 348 s. 290–1, 1040–1, spr. 349 s. 181–2, 205–7, 897–9, 1405–7, spr. 350 s. 211–12, spr. 351 s. 545–6, spr. 359 s. 334–5, 376–7, 1350–1, spr. 360 s. 1232–3, spr. 362 s. 312–13, spr. 367 s. 382–9, spr. 371 s. 255–6, 465–6, 967–8, 1235–6, spr. 372 s. 2511–13, spr. 374 s. 1797–8, 2437–9, spr. 375 s. 1105–6, spr. 376 s 292–4, 505–8, 1526–8, spr. 377 s. 154–6, 189–91, 551–2, 1162–3, spr. 379 s. 1607–9, 2394, 2629–30, spr. 380 s. 193–4, 240–5, spr. 381 s. 400–4, spr. 382 s. 290 i n., spr. 389 s. 2799–800, F. 14 (księgi ziemskie przemyskie), op. 1 spr. 15 s. 410–16, spr. 93 s. 1063–5, spr. 99 s. 235–7, 445–6, 568–9, 721–4, 734–5, 777–8, 796–7, spr. 100 s. 252–3, 281–2, 1064–5, 1113–18, 1134–41, 1211–15, spr. 101 s. 1666–7, spr. 102 s. 929–39, spr. 103 s. 672–3, 1047–50, spr. 104 s. 211–15, spr. 108 s. 1729–30, spr. 110 s. 781–2, spr. 122 s. 644–7, spr. 123 s. 353–5, 894–5, spr. 127 s. 688–90, spr. 128 s. 79 i n., spr. 129 s. 3–6, spr. 131 s. 1301, spr. 151 s. 86–8, 335–6, F. 15 (księgi grodzkie sanockie) op. 1 spr. 61 s. 908–9, spr. 62 s. 226–9, 354–6, spr. 155 s. 1775–6, spr. 163 s. 1785–7, spr. 169 s. 811–14, 1190–1208, 1679–92, spr. 171 s. 1920–9, spr. 172 s. 392–3, 804–5, 1121–6, 1314–21, F. 134 op. 1 spr. 1120 k. 3–7v, op. 2 spr. 961 k. 1–10v, F. 181 (Arch. Lanckorońskich) op. 1 spr. 49 k. 14–16v, 19–19v, 33–6v, spr. 50 k. 19–22v, spr. 3685 k. 1–9v, spr. 3686 k. 1–6v, spr. 3687 k. 1–2v, spr. 3699 k. 1–22v, spr. 3701 k. 1–3, spr. 3702 k. 1–2v, spr. 3703 k. 1–34v, spr. 3704 k. 1–3v, spr. 3932 k. 7–94v, spr. 3935, spr. 3936, spr. 3953 k. 1–16, spr. 3954 k. 1 i n., spr. 3957 k. 8–75v, spr. 4031 k. 152 i n., spr. 4033 k. 1–2, spr. 4036 k. 48–9, spr. 4279 k. 40–4v, spr. 4280 k. 101–8, op. 2 spr. 2541 k. 1–6, spr. 2721, 2794, 2819; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 5 sygn. 6740/III s. 21–5, F. 141 op. 3 sygn. 493 k. 49–52v; – Internet: http://smolensk.alchymista.pl/danina-pana-zygmunta-tarla/(woj. smoleńskie w l. 1619–54).
Mariusz Lubczyński